علي بن محمد البغدادي الماوردي ( مترجم : حسين صابرى )
54
آيين حكمرانى ( فارسى )
در تصدى اين سمت به جز شرط نسب ، همهء شروط ديگرى كه براى تصدى امامت لحاظ شده ، لازم است ؛ چه ، فرمان وزير همه جا روا و اجتهاد او نافذ است و اين خود اقتضا مىكند وى از ويژگىهايى كه در مجتهدان بايسته است برخوردار باشد . وزير افزون بر شروط امامت به ويژگى ديگرى هم نياز دارد و آن اينكه در كار جنگ و خراج كه به او واگذار شده است از كفايت برخوردار باشد ، در اين كار خبره باشد و به جزئيات اين امور نيز آگاه باشد ؛ چه ، او گاه بايد اين كارها را شخصا عهدهدار شود و گاه بايد در انجام آنها كسى ديگر را نايب قرار دهد . از همين روى تنها هنگامى مىتواند به كفايت گماشتگان و نايبان خويش در اين امور اطمينان يابد كه خود از خبرگان امر باشد ، چنانكه اگر در اين امور از توانايى و خبرگى كمترى نسبت به ديگران برخوردار باشد نمىتواند شخصا بدانها بپردازد . مدار وزارت بر گرد همين شرط است و سياست به همين امر سامان مىيابد . نقل كردهاند كه مأمون در انتخاب يكى از وزيران چنين نوشت : براى كارهاى خود مردى را جستهام كه همهء ويژگىهاى نيك را در خود گردآورده باشد ، در رفتارهاى خويش اهل پاكدامنى و در شيوههاى خود اهل راستى و درستى باشد ، كسىكه آداب او را پيراسته و تجربهها او را استوارى بخشيده است ، اگر بر رازها امين دانسته شود شرط رازدارى به جاى آورد و اگر به كارهاى مهم گمارده شود به انجام آنها كمر بندد ، بردبارى او را به خموشى كشاند و دانش او را به سخن آورد ، يك اشارهء چشم او را بسنده باشد و يك پارهء گوشت او را بىنياز سازد ، صولت فرمانروايان ، وقار حكيمان ، فروتنى عالمان و درك فقيهان دارد ، اگر به او نيكى شود سپاس گزارد و اگر به بدى آزموده شود شكيبايى كند ، بهرهء امروز خويش را به نابرخوردارى فرداى خود نفروشد و به فريبندگى زبان و زيبايى بيان خويش دل مردان را به بند كشد . يكى از شاعران اين ويژگىها را در شعر خود گرد آورده و به كوتاهترين سخن بيان داشته و در ستايش يكى از وزيران حكومت عباسى بدين ويژگىها چنين گفته است : تيزهوشى و انديشمندى او همدوش يكديگرند ، آنگاه كه شناخت پديدهها بر مردم دشوار افتد . با تدبيرترين كس در سراسر روزگاران است ، آن روز كه رايزن و راىزده هر دو فرومانند . سينهاى فراخ دارد ، چونان كه هر اندوه و انديشهاى را در خود جاى مىدهد ، آنهنگام